زمزمه های ملی شدن صنعت نفت در سال 1328ش/1949م با تشکیل جبهه ملی شنیده شد. جبهه ای که نیروهای گردآمده در آن، هر کدام نماینده یکی از اقشار اجتماعی ایران به شمار می رفتند. از سیاستمداران، کارمندان، روشنفکران جوان تا بازاریان، هسته اولیه جبهه ملی را شکل می دادند و در وقایع مربوط به ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد 1332 نقش مهمی بر عهده داشتند. مطالعه نقش پایگاه سیاسی و اجتماعی بازار و بازاریان در این مقاله رویکردی است بر شناخت کنش و واکنشهای مربوط به این قشر که در نهضت ملی شدن صنعت نفت چه برداشتی از تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت داشتند.توجه به نهاد بازار به عنوان یکی از پایگاههای متصل به روحانیت و نهاد مذهبی، می تواند در شناخت رابطه دولت و بازار در آستانه ملی شدن صنعت نفت موثر باشد. مقاله پیش رو بر این استوار است که بازار در نهضت ملی شدن صنعت نفت و نخست وزیری مصدق نقش سیاسی و اقتصادی را بر عهده داشت و از یکسو با نیروهای سیاسی همراه شد و از طرف دیگر کمک های مالی و اقتصادی خود را در تامین دولت مصدق به کار گرفت. همسویی و مشارکت عمومی بازاریان حول محور «حاکمیت ملی» و «استقلال»، از اهداف اصلی نهضت قرار داشت و تحقق حاکمیت ایران بر منابع و منافع ملی خود و کوتاه شدن دست بیگانه از دخالت بر امور داخلی خویش، برداشت بازاریان نسبت به ملی شدن صنعت نفت در بعد سیاسی و اقتصادی تلقی می شد. با توجه به بیان این مساله در مقاله، تحلیلی از واکنش بازار در نهضت ملی شدن صنعت نفت مورد بررسی و مطالعه قرار می گیرد.

ملی کردن صنعت نفت در ایران از جمله مهم ترین موضوعات تاریخ مدرن ایران محسوب می شود که به تعبیری، آغازی بر رهایی ایران از نفوذ دیرینه سیاسی و اقتصادی انگلستان به شمار می آید. قرارداد دارسی 1901، در این مقاله مورد مداقه قرار می گیرد و سپس مقاله رویکردی توصیفی - تحلیلی بر روند رسیدگی به دادخواست دولت انگلستان نزد دیوان بین المللی دادگستری خواهد داشت. این رسیدگی البته به دلیل عدم احراز صلاحیت دیوان، به مرحله ماهوی دعوی وارد نمی شود اما مقاله با مداقه در دفاعیات و اظهارات طرف ها در مرحله رسیدگی به صلاحیت، این طور نتیجه می گیرد که آنچه به ویژه دولت ایران در این فرایند قضایی مطرح کرده است، زمینه ساز توسعه حقوق بین الملل در خصوص مشروعیت ملی سازی منابع طبیعی قلمداد می شود.

ملی شدن صنعت نفت در ایران و به دنبال آن کودتای 28 مرداد و بررسی رفتار سیاسی کشورهای درگیر در این مساله از زوایای بسیاری مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. اما پژوهشی مبتنی بر اسناد و مطبوعات آمریکا، به عنوان بازیگر اصلی این برهه از تاریخ ایران، به شکلی مستدل انجام نگرفته است. پژوهش حاضر به روش تحلیل تاریخی و با تکیه بر اسناد وزارت خارجه آمریکا و روزنامه نیویورک تایمز، در پی آن است تا ضمن ارائه تصویری شفاف از موضع سیاستمداران آمریکا، خوانش و برداشت آنان از دوره ملی شدن نفت و علل ناکامی دکتر مصدق از منظر این اسناد را مورد واکاوی قرار دهد. در واقع مساله اصلی در پژوهش حاضر این است که نگرش دولتمردان و جامعه آمریکا به ملی شدن صنعت نفت و روی کار آمدن دکتر مصدق بر اساس اسناد موجود، بر چه اصولی استوار بوده و ناکامی دکتر مصدق ریشه در کدام روند تاریخی و رفتاری نهفته بوده است.

0

ملی کردن نفت از دوره های مهم تاریخ معاصر ایران و به یک معنا اولین تجربه حضور جدی ایران در عرصه سیاست بین الملل محسوب می شود. در این دوره شاهد مذاکرات جدی و طولانی میان نمایندگان دولت ایران و طرف های غربی هستیم. بریتانیا می کوشید رفتار دولت مصدق را از طریق مجموعه ای از تهدیدات و مشوق ها تغییر دهد. با وجود این، در طول زمان شاهد تغییر ملموس در رفتار دولت ایران در خصوص مسیله نفت نیستیم. دولت مصدق می توانست با انعقاد توافقی جدید با شرکت نفت جنوب تهدیدات را خنثی و درآمد بیشتری کسب کند و دولت را از فروپاشی کامل نجات دهد، اما تنها در پی اجرای کامل قانون «خلع ید» و اخراج شرکت نفت از ایران بود. اگرچه این سرسختی همواره مورد توجه ناظران داخلی و خارجی بوده، تاکنون توضیحی نظام مند از آن ارایه نشده است. هدف این مقاله بررسی چگونگی امکان پذیری تکوین و تداوم ملی کردن نفت در دولت مصدق به رغم وجود تهدیدات مادی است. با تکیه بر نظریه امنیت هستی شناختی و روش تحلیل گفتمان نشان داده می شود که با شکل گیری پیله ادراکی در قالب ساخت خویشتن و حوزه سوژگی در رابطه با دشمن نزدیک و دور و در تداوم آن، تکوین هویت مقاومت و سیاست شرم که سبب عزت جویی شد، امکان گریز از ملی کردن نفت وجود نداشت.

این مقاله به تحلیل رویکرد مطبوعات سیاسی نیمه دوم سال 1329 به جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران می پردازد. این تحلیل با هدف تعیین میزان تاثیر مطبوعات سیاسی این دوره بر روند شکل گیری و به ثمر رسیدن این جنبش انجام گرفته است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است و برای گردآوری اطلاعات از مطالعه اسنادی و کتابخانه ای بهره گرفته شده است. برای انجام این پژوهش با استفاده از روش نمونه گیری کوتایا انتخاب موجه، 269 سرمقاله از یازده نشریه وابسته به مهم ترین و فعال ترین احزاب و جمعیت های سیاسی در نیمه دوم سال 1329ه.ش، به عنوان واحد تحلیل انتخاب و با تحلیل محتوای آنها، موضع گیری هر یک از آنها نسبت به شش مقوله اصلی و تاثیر گذار بر جنبش، مشتمل بر لایحه الحاقی، دولت انگلستان، شرکت نفت ایران و انگلیس، دولت رزم آرا، جبهه ملی و تز ملی شدن صنعت نفت تعیین شده است. در نهایت، با استفاده از این داده ها، رویکرد و بالطبع نقش هر یک از آنها، به عنوان ابزار فشار احزاب و جمعیت های سیاسی در این جنبش تبیین شده است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که اکثریت قریب به اتفاق مطبوعات سیاسی منتشرشده در این دوره تاریخی، با وجود تفاوت در موضع گیری نسبت به رزم آرا، جبهه ملی و تز ملی شدن نفت، به سبب همسویی اکثریت در مخالفت همه جانبه با لایحه الحاقی، شرکت نفت ایران و انگلیس و دولت انگلستان، فشار شایان توجهی بر قدرت موجود واردآوردهو نقش موثری در این جنبش اجتماعی ایفا کرده اند.

این مقاله با رویکرد تحلیلی-تاریخی به بررسی محتوای دو روزنامه غیر حزبی (مستقل) کیهان و اطلاعات و نقش آنها در جریان ملی شدن صنعت نفت می-پردازد. دو روزنامه ی سراسری که به علت استمرار در انتشار و استقلال نسبی به علت اتکا به درآمد آگهی ها از مؤثرترین رسانه های چاپی در تاریخ ایران معاصر بشمار می روند که از قدرت بالایی برای شکل دهی به افکار عمومی برخوردار بوده اند. در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران، مطبوعات به عنوان نهاد رسانه ای بی رقیب و سازنده افکار عمومی عمل می کردند. شواهد تاریخی حاکی است که در این دوره اغلب احزاب هر کدام دست به انتشار هفته نامه یا روزنامه ای می زدند تا اخبار و رویدادها را با توجه به چارچوب فکری و ایدئولوژیک خود منتشر کنند. در این پژوهش با توجه به پیشنه این دو روزنامه غیر حزبی، نحوه انتشار و بازتاب مطالب خبری و تحلیلی مربوط به ملی شدن صنعت نفت با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کمی بررسی می شود. جامعه آماری این تحقیق کلیه مطالب مربوط به مسائل ملی شدن نفت ایران در ماه های اسفند و فروردین سالهای 30-1329 در دوره ی نخست وزیری محمد مصدق را شامل می شود. یافته تحقیق نشان می دهد روزنامه اطلاعات، نسبت به روزنامه کیهان در چهار هفته قبل و بعد از روز (29 اسفند) ملی شدن صنعت نفت ایران، سوگیری مثبت تری در انتشار اخبار و رویدادها داشته است.

در تاریخ نگاری ملی شدن نفت به توصیف رفتار و تحلیل اندیشه ی نخبگان سیاسی و دولتمردان فراوان پرداخته شده و صدها کتاب و مقاله نوشته شده است. نقش جبهه ی ملی، تأثیر روحانیت مبارز، نگاه و عملکرد احزاب به ویژه حزب توده و همچنین واکنش دربار و رجال سیاسی طرفدار حکومت پهلوی، همگی موضوعات جذابی اند که به دفعات مورد کنکاش قرار گرفته اند، اما کمتر به نقش و تصویر کارگران صنعت نفت در زیر و بم این رخداد بزرگ توجه شده است. هدف نگارنده ی این نوشتار پرداختن به نقش کارگران در اجرای قانون ملی شدن نفت است؛ همچنین تاباندن نور بر اینکه چگونه یک جنبش صنفی به حرکتی ملی و بیگانه ستیز تبدیل شد. مطالبات کارگران صنعت نفت تا چه اندازه با خواستههای طرفداران ملی شدن نفت هم سویی داشت؟ کارگران صنعت نفت تا چه اندازه در جنبش ملی شدن نفت تأثیرگذار بودند؟ نگارنده ی این مقاله با نگاه از پایین، به تاریخ ملی شدن نفت پرداخته و به اعتراضات و مطالبات کارگری در فصل اعلام قانون ملی شدن نفت تا خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران پرداخته است. ابزار اصلی کار این تحقیق، جست وجو در اسناد آرشیوی، مطبوعات و مصاحبههای تاریخ شفاهی بوده است. دستاورد و یافته ی اصلی که در مسیر این پژوهش نمایان شده، این است که مطالبات کارگران صنعت نفت در آغاز با خواستههای طرفداران ملی شدن نفت هم سویی نداشت، بلکه خواستههایی صرفاً صنفی و درخواستهایی برای رفاه حال کارگران و مطابق مقررات سازمان بین المللی کار بود. در طول اعتصابات شعارها و خواستهها تغییر کرد و کارگران صنعت نفت توانستند پیگیرانه در جنبش ملی شدن نفت تأثیر داشته باشند.

این مقاله با نگاهی تحلیلی-تاریخی به بررسی محتوای دو روزنامه حزبی بسوی آینده و باختر امروز و نقش آنها در پوشش خبری جریان ملی شدن صنعت نفت می پردازد. در سال های 1320 تا 1332 احزاب به راحتی و با مجوز قانونی در ایران فعالیت می کردند. احزاب سیاسی که به قدرت مطبوعات آگاه بودند و هدفمند نشریه ای را منتشر می کردند. جبهه ملی ایران و حزب توده ایران دو حزب قدرتمند در آن دوران بودند و هر دو نشریه ارگان داشتند. حزب توده از پشتیبانی مردمی و در راستای سیاست های بین المللی شوروی فعالیت می کرد و جبهه ملی ایران نیز متشکل از چندین حزب کوچک و بزرگ بود که بر مرام ناسیونالیستی ایرانیان متکی بود. در جریان ملی شدن صنعت نفت، نشریات دو حزب به طور مستمر به اخبار ملی شدن صنعت نفت از دریچه تفکرات حزبی خود توجه ویژه ای نشان می دادند. این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کمی مطالب خبری مربوط به ملی شدن صنعت نفت در دو روزنامه باخترامروز و بسوی آینده تجزیه و تحلیل خواهد کرد که هرکدام به ترتیب، ارگان جبهه ملی ایران و حزب توده ایران بودند. یافته های تحقیق نشان می دهد که روزنامه باختر امروز نسبت به روزنامه بسوی آینده در چهار هفته قبل و بعد از ملی شدن صنعت نفت ایران اخبار مثبت تری را منتشر کرده است.

مطالعه هموار و ناهمواری های سیاست انگلستان با ایران در طول دوره معاصر می تواند مزایا و معایب؛ فرصت ها و تهدیدات روابط فیمابین را مشخص نموده؛ چهارچوب تحلیلی پویا و مناسبی جهت درک بهتر روابط و ارائه سیاست خارجی کارآمد و مؤثر را تعیین نماید. مسأله اصلی مقاله حاضر تبیین و تحلیل سیاست های انگلستان قبال در ملی کردن صنعت نفت ایران است. به عبارتی مهمترین اقدامات انگلستان بر سر راه ملی کردن صنعت نفت ایران را تفسیر و تبیین می نماید و نشان می دهد که انگلستان با بهره گیری از سیاست هایی نظیر تهدید به حمله نظامی، تحریک و ترغیب کشورهای حوزه غرب آسیا و همکاری و حمایت گسترده بر اعمال تحریم های متعدد علیه ایران، فشار و تهدید مبنی بر لغو یک جانبه قرار دادها، استفاده ابزاری از نهادهای بین المللی و صدور قطعنامه؛ درصدد جلوگیری از ملی کردن صنعت نفت ایران بوده است. درک بهتر سیاست ها و روابط فیمابین، ارائه سیاست خارجی کارآمد و لزوم اتخاذ تدابیر تامین حداکثری منافع ملی از دلایل عمده نگارش این مقاله است.